Tuesday, March 24, 2020

बागी का धरम का होत है?

चित्रपट सुरू होतो. संपूर्ण काळा स्क्रीन. 'बेवकूफ और चूतिये में धागेभर का फरक होता है गा भैय्या' हे सैफ अली खानच्या आवाजातलं वाक्य ऐकू येतं. मग सीन सुरू. डोंगरांच्या विस्तीर्ण पार्श्वभूमीवर, एका कड्यावर दोघेजण प्रेक्षकांकडे पाठ करून बसलेले आहेत. पुढचं वाक्य - 'धागे के इंगे बेवकूफ और उंगे चूतिया...और जो धागा हैंच लो तो कौण है बेवकूफ और कौण है चूतिया - करोड रूपये का प्रसन है भैया...'

सिटी प्राइड मल्टिप्लेक्समध्ये रात्री मित्रांबरोबर 'ओंकारा' पाहायला आलेलो असताना स्क्रीनवर हे इथवरचं मी उभ्यानेच पाहिलं. कारण कायतरी गडबड झाली होती आणि आमच्या जागा सापडत नव्हत्या. मग थोड्या वेळाने असा साक्षात्कार झाला की तिकिटं काढायला चुकली आहेत. नक्की काय झालं होतं आठवत नाही. पण स्क्रीनमधून बाहेर यावं लागलं. 'आता काय करायचं?' वगैरे चर्चा सुरू झाली. मित्रांची लग्न झालेली असल्याने ते बहुधा मोक्षापर्यंत पोचले होते. त्यामुळे पहिल्या सीनच्या दर्शनाने आणि पहिला डायलॉग ऐकल्यानंतर माझ्या मनात जी खळबळ उडवली ती त्यांच्या मनात बहुधा उडाली नव्हती. निर्विकारपणे कॉफी प्यायला जायचं ठरलं. म्हणून मग कॉफी प्यायला गेलो. घरी आलो. सकाळी उठल्यावर मी पहिल्यांदा सिटी प्राइड गाठलं. 'ओंकारा' पाहिला. त्यानंतर जीव शांत झाल्याचं लक्षात आलं.

हे २००६ साल होतं. (२००७ साली माझंही लग्न झालं तरी अजून मोक्ष मिळालेला नाही, मिळायला नकोही आहे!) 'ओंकारा'मुळे अभिषेक चौबे हे नाव माहीत झालं. विशाल भारद्वाजबरोबर त्याने 'ओंकारा' लिहिला होता. पुढे विशाल भारद्वाज आणि इतरांबरोबर 'कमीने' लिहिला. 'इश्किया', 'डेढ इश्किया' आणि 'उडता पंजाब' इतरांबरोबर लिहिले. हे तीन त्यानेच दिग्दर्शित केले होते. 'डार्क, पण तरी सिल्व्हर लायनिंग आहे' अशा प्रकारचे हे चित्रपट आवडलेच आणि अभिषेक चौबेची ही स्टाइल आहे (विशाल भारद्वाजच्या जवळ जाणारी) हे लक्षात येऊ लागलं.

मग 'सोनचिडिया' पाहिला आणि मी अभिषेक चौबेचा जवळजवळ जयजयकार केला! 'कॅरॅक्टर बिल्डिंग' म्हणून काहीएक गोष्ट असते. 'कास्टिंग' म्हणून काहीएक गोष्ट असते. 'अभिनय' म्हणून काही एक गोष्ट असते. 'भाषा' म्हणून काहीएक गोष्ट असते. सगळ्याची गोळाबेरीज म्हणजे 'चित्रपट करतानाचं गांभीर्य' म्हणून काहीएक गोष्ट असते. 'चित्रपट' ही एक 'समग्र कला' आहे हा अनुभव देणारे जे उत्तम चित्रपट असतात त्यातला एक म्हणजे 'सोनचिडिया'. कुठलीही चांगली कलाकृती हा 'अनुभव' असावा लागतो. आपण 'तिथे गेलो आहोत' 'आपल्यासमोर हे सगळं चाललंय' असा अनुभव. 'सोनचिडिया' तुम्हांला चंबळचं खोरं दाखवतोच, डकैत दाखवतोच, पण तो त्यांची जी कथा सांगतो ती तुम्हांला हलवून सोडते.

चित्रपट एकाच वेळी संथ आणि वेगवान आहे. पण कमाल एंगेजिंग आहे. घटनाक्रमातून हळूहळू गोष्टी उलगडत जातात आणि तुम्ही चित्रपटात 'जाऊन बसता'. हा नुसता 'क्राइम ड्रामा' नाही. हा एक 'प्रोफाउंड ड्रामा ऑफ लाइफ' आहे. 'बागी' झालेले जीव आपली मुक्ती चंबळच्या दऱ्याखोऱ्यात शोधतायत. त्यांनी हातात घेतलेल्या बंदुकांचा ट्रिगर ओढणारे हात फक्त डाकूंचे नाहीत. ते केविलवाण्या माणसांचेही आहेत. 'बागी का धरम का होत है?' 'ये तो बदला हुआ, न्याय कैसे हुआ?' हे प्रश्न इथे एक बागी डाकूच विचारतोय. इथली हिंसा ही हा मूळ ध्वनी नाही, प्रतिध्वनी आहे. आणि म्हणूनच 'सोनचिडिया' हा चित्रपट एक अव्वल आधिभौतिक अनुभव ठरतो. 

पात्रनिवड, अभिनय, कॅमेरा आणि कडक बुंदेली भाषा ही चित्रपटाची काही उल्लेखनीय बलस्थानं आहेत. मनोज वाजपेयीची भूमिका छोटी असली तरी ऑस्करच्या तोडीची आहे. काय अभिनेता आहे हा! 'सहृदय डकैत' मानसिंगची भूमिका त्याने अफाट ताकदीने केलीय. रणवीर शौरीला पाहताना त्याच्या 'तितली'मधल्या भूमिकेची आठवण होते. अत्यंत आक्रमक आणि अत्यंत भावनाशील! रणवीर शौरी भूमिकेला पुरून उरतो. सुशांत सिंग राजपूतने त्याच्या शहरी बाजाला पूर्ण छेद त्याची भूमिका प्रभावीपणे केली आहे. भूमी पेडणेकरला बघताना मला 'उडता पंजाब'मधली आलिया भट आठवत राहिली. पितृसत्ताक पद्धतीने पूर्णपणे कब्जात घेतलेल्या व्यवस्थेत आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवण्याची भयकारी धडपड करणारी स्त्री. भूमी पेडणेकर आणि तिच्याबरोबरची मुलगी यांच्याभोवतीच खरं तर चित्रपटाचा उत्तरार्ध फिरत राहतो. या दोघी चित्रपटाच्या 'स्पिरिच्युअल क्वेस्ट'चा प्रमुख भाग आहेत. मात्र विशाल भारद्वाज आणि अभिषेक चौबेच्या इतर चित्रपटांप्रमाणेच 'सोनचिडिया'चे हीरोज दुय्यम पात्रंही आहेत. मानसिंगच्या गॅंगमधले बागी असोत, निव्वळ डोळ्यांनीच समोरच्याला खाऊन टाकणाऱ्या आशुतोष राणाच्या टीममधले लोक असोत, गावातली इतर पात्रं असोत - 'सोनचिडिया' बिलॉन्ग्ज टू ऑल ऑफ देम! यातल्या फूलन देवीला (चित्रपटात ती 'फुलिया' या तिच्यावर बेतलेल्या पात्राच्या रूपात दिसते) बघून तर मी हात उंचावून टाळ्या वाजवायच्या घाईला आलो होतो! कमाल, कमाल! तिच्या अजिबात ड्रॅमॅटिक नसलेल्या एंट्रीलाही शिट्टीचा मोह होतो!

अनुराग कश्यपचा डार्कनेस हा कंप्लीट डार्कनेस आहे. तो रूथलेस होऊन काही गोष्टी दाखवतो. विशाल भारद्वाजचा डार्कनेस मला मिश्र स्वरूपाचा वाटतो. पण त्यातही असं लक्षात येईल की त्याने शेक्सपियरची जी रूपांतरे केली आहेत त्यात मूळ कथा डार्क असल्याने रूपांतरेही तशी आहेत. पण त्याची मूळ प्रकृती वर लिहिल्याप्रमाणे डार्कनेसला सिल्व्हर लायनिंग देण्याची आहे असं वाटत राहतं. अभिषेक चौबे आणि विशाल भारद्वाज यांच्यात याबाबतीत एक साम्य आहे असं जाणवतं. 'उडता पंजाब'मध्ये जे अनुभवायला मिळतं (कठोर वास्तव आणि तरी दिलासा देणारा शेवट) तेच 'सोनचिडिया'बाबतही होतं.

चित्रपट जरूर पहा. संवाद जरा कान देऊन नीट ऐकायला लागतील, पण ऐका. विशाल भारद्वाजचं संगीत हा एक स्वतंत्र विषयच आहे. 'ओंकारा'मधल्या श्रेया घोषालने गायलेल्या 'ओ साथी रे' सारखंच रेखा भारद्वाजने गायलेलं 'सोनचिडिया' आतमध्ये रेंगाळत राहतं. शूटआउटचे सीन्स, चंबळमधले कोरडेठक्क, रखरखीत, एकाकी पडलेल्या  योग्यासारखे डोंगर, जातिसंस्थेचा विजयी वावर, स्त्रीदास्याची दाहकता, धर्म-बिरादरी-ईश्वर यांची पोलादी पकड - हे सगळंच आतमध्ये रेंगाळत राहतं.

लहानपणी वाचलेल्या गोष्टींमध्ये राजाचा प्राण पोपटात वगैरे असण्याची गोष्ट असायची. 'सोनचिडिया' म्हणजे ज्यात आपला जीव आहे अशी चिमणी आहे आणि जो तो आपापली चिमणी पकडायला धावतोय ही भावना चित्रपट व्यापून उरते. आपल्या प्रत्येकाच्या जगण्याच्या कथेत 'अंतर्द्वंद्व' आणि 'बाह्यद्वंद्व' या दोन गोष्टी असतात. नीट पाहिलं तर यातलं 'बाह्यद्वंद्व' वेगळं असं काही आहे का असा प्रश्न पडतो. पहिलंच सगळं काही आहे असं वाटू लागतं. 'सोनचिडिया' ही या अंतर्द्वंद्वाची कथा आहे. यात बंदुका आहेत. आपल्या बंदुका वेगळ्या आहेत इतकंच.                               
#Sonchidiya
#Zee5

(फेसबुक पोस्ट)

Wednesday, March 18, 2020

'फ्लीबॅग' पाहिल्यावर... 

'कोसला वाचल्यावर' या शीर्षकाचा पु. ल. देशपांडेंचा एक लेख आहे. 'कोसला'मुळे भारून जाऊन त्यांनी तो लिहिला आहे हे वेगळं सांगायला नकोच. (कोसला १९६३ साली प्रकाशित झाली. हा लेख १९९६ सालच्या मौज दिवाळी अंकात आला होता. हे ३३ वर्षांच्या गॅपचं गणित मात्र मला कळलेलं नाही.) कोसला वाचायला सुरूवात केली आणि पांडुरंग सांगवीकर एकदम  दोस्तीत येऊन बोलायला लागला; आम्ही दोघे आरामात पाय पसरून गप्पा मारायला लागलो अशा आशयाचं पुलं लिहितात. 'फ्लीबॅग' आणि 'कोसला' हे कनेक्शन तसं विचित्र वाटेल, पण फ्लीबॅग पाहिल्यापासून 'फ्लीबॅग पाहिल्यावर' अशाच शीर्षकाने काही लिहावंसं वाटू लागलं. कारण फ्लीबॅगसुद्धा पहिल्या एपिसोडच्या पहिल्या फ्रेमपासून सांगवीकरसारखीच दिल खोलके बोलत होती. एकूण २ सीझन्स, १२ एपिसोड्स भडाभडा बोलली आणि मग गप्प झाली. आणि जे बोलली ते उदाहरणार्थ फारच थोर होतं.

फोर्थ वॉल - प्रेक्षक आणि अभिनेत्याच्या दरम्यानची अदृश्य भिंत - ब्रेक करत पात्राने बोलण्याचा माझा पहिला अनुभव 'हाऊस ऑफ कार्ड्स'चा होता. फ्लीबॅग फोर्थ वॉल अधूनमधून ब्रेक करत नाही, तर जवळजवळ तोडूनच टाकते. म्हणजे तुम्ही जवळजवळ तिच्यासमोर टेबलावर बसून तिची वटवट मनोभावे ऐकता. फ्लीबॅग लिहिणारी आणि साकारणारी फीबी वॉलर-ब्रिज आधी एक एकपात्री प्रयोग सादर करायची त्यावर आधारलेली ही मालिका आहे. 'फ्लीबॅग' या विचित्र नावाची ही ब्रिटिश मुलगी आहे. लंडनमध्ये राहते. स्वतःचा कॅफे चालवते. एका घटनेमुळे अपराधभावाने ग्रासलेली आहे. इमोशनली ब्रोकन आहे. सेक्शुअली चांगलीच अ‍ॅक्टिव्ह आहे. गोंधळलेली आहे. काही बाबतीत भलतीच क्लिअरही आहे. तिच्या मोठ्या बहिणीशी तिचं विशेष नातं आहे. वडिलांशी नातं आहे - ते अधेमधेच विशेष होताना दिसतं. तिच्या आयुष्यातले पुरूष लोकोत्तर आहेत. तिचं आणि त्यांच्यातलं डायनॅमिक्स अलौकिक आहे. ती या सगळ्याचबद्दल तुमच्याशी काहीही हातचं राखून न ठेवता बोलते. फ्लीबॅगचं एक वैशिष्ट्य असं की 'ही जरा अंगावर येतेय' असं वाटण्याची क्षमता असणारी ही व्यक्तिरेखा अजिबात अंगावर येत नाही. यू फील ओन्ली लव्ह फॉर हर...ऑल्वेज! तिच्याबद्दल, तिच्या सगळ्या उपद्व्यापांबद्दल, तिच्या भरकटलेपणाबद्दलदेखील तुम्हांला फक्त प्रेमच वाटतं. यात फीबी वॉलर-ब्रिजच्या कमाल अभिनयाचा, स्पाँटेनिटीचा फार मोठा वाटा आहे. फ्लीबॅगसाठी तिला लेखनाबरोबरच अभिनयाचीही अनेक अवॉर्ड्स मिळाली यात नवल नाही. तिच्या बरोबरीने तिची मोठी बहीण क्लेअर (सियान क्लिफर्ड), तिचा नवरा मार्टिन (ब्रेट गेलमन), वडील (बिल पॅटरसन), सावत्र आई (ऑलिव्हिया कोलमन - टेरिफिक!) आणि लास्ट बट नॉट द लीस्ट - फ्लीबॅग अंतिमतः ज्याच्यापाशी स्थिरावते तो प्रीस्ट (अँड्र्यू स्कॉट) यांची कामं उत्तम झालेली असली तरी फीबी ओन्स द शो! मुळात एक असं आहे की फ्लीबॅगसारख्या उत्तम निर्मितीविषयी 'चांगला अभिनय' ही वेगळेपणाने सांगायची गोष्ट राहतच नाही. तीन मिनिटांची भूमिका करणारा अभिनेतादेखील कायम लक्षात राहील असा अभिनय करून जातो. प्रत्येक पात्र काही ना काही वैशिष्ट्ये घेऊन, अत्यंत धारदार लेखणीतून उभं राहिलेलं असल्याने त्या कलाकृतीच्या एकूण 'प्रोजेक्ट'मध्ये आपली जागा उजळून काढतं.

फ्लीबॅग 'बॅड फेमिनिस्ट' आहे हे एक मला जामच आवडलं. ती अजिबात पॉलिटिकली करेक्ट राहायचा प्रयत्न करत नाही. त्या अर्थी ती स्त्रीवादाला न घाबरणारी स्त्री आहे. एका प्रसंगात I sometimes worry that I wouldn't be such a feminist if I had bigger tits हे तिचं म्हणणं मला तरी प्रामाणिकपणे आल्याचं जाणवलं. याचं एक कारण म्हणजे शारीरिक ठेवणीविषयी, शरीरधर्माविषयी आणि अवयवांविषयी या मालिकेत आयडियॉलॉजिकल डीबेटच्या पलीकडे जाऊन बोललं गेलं आहे. मात्र दुसऱ्या बाजूने फ्लीबॅगचा एकूण अप्रोच, तिचं मुक्त असणं, गोंधळलेलं असणं, हर्ट झालेलं असणं, झगडत राहणं, नात्यांबाबत प्रयोग करत राहणं यातून ती स्त्रीवादाचा औपचारिक-अनौपचारिक स्वीकार न करताही एक ऑर्गेनिकली ग्रोन आणि तरी लिबरेटेड वुमन म्हणून समोर येते. ती सतत गोष्टी एक्सप्लोअर करते आहे - तिच्या इंपल्सनुसार, बुद्धीनुसार, भावनिक आवेगानुसारही. त्यामुळे ती खरी वाटते आणि तेवढीच पुरेशी वाटते.

भावनिक पातळीवर अस्थिर असलेल्या फ्लीबॅगसाठी सेक्स हा एक अनुभवण्याचा आणि चिंतनाचाही विषय आहे. I'm not obsessed with sex, I just can't stop thinking about it. The performance of it. The awkwardness of it. The drama of it. The moment you realise someone wants your body. Not so much the feeling of it - असं ती म्हणते. मला असं दिसतं की इमोशनली ब्रोकन किंवा एकूण जगण्याबद्दल सिनिकल झालेली किंवा कशातच अर्थ न गवसणारी माणसं सेक्सचा आधार घेत असावीत. It might be working for them because that's the only pleasure/experience that does not pose any further questions. The whole thing is wrapped in the shades of excitement. It is the 'rawness' that works I guess. With the thought of sex and with the act of it, you kind of travel beyond the virtuous debates. इमोशनली ब्रोकन असलेल्या फ्लीबॅगबाबत हे लागू पडेल असं वाटतंही आणि नाहीही. ती सेक्सकडे तिच्या भावनिक दुखावलेपणाला बाजूला ठेवून बघते आहे असं समोर तरी येतं. Moreover, for her, sex doesn't just remain an act of pleasure, it's more of a conversation for her. तिचे जे सेक्शुअल एन्काउंटर्स आहेत त्यामध्ये 'चांगल्या प्रतीच्या सेक्ससाठी उत्सुक असणारी स्त्री' हे ठसठशीतपणे दिसतंच. सेक्शुअल ग्रॅटिफिकेशनच्या चाहुलीने निर्माण झालेली तिची अधीरता ती अजिबात लपवत नाही. आणि दुसऱ्या बाजूने तिची काही पुरूषांची निवड विचित्रही वाटते. All in all, sex purely for the sex's sake अपेक्षिणारी ती स्त्री आहे आणि ते मला अतिशय स्वागतार्ह वाटलं. Sexual promiscuity has been at the receiving end of moral indignation, but I think it certainly doesn't form the basis for moral judgement. Simply because sexual promiscuity does not demean any of the human values.       

भरकटलेलं आयुष्य जगणारी, त्यासाठी स्वतःवर अधेमधे उखडणारी, जगावर उखडूनच असलेली, बहिणीवर माया असणारी आणि मुख्य म्हणजे मनात एक 'दंगल' घेऊन वावरणारी फ्लीबॅग मालिका संपताना प्रेमाचा रस्ता चोखाळते हे पाहून तुम्हांलाच शांत शांत वाटतं. आणि ही मुलगी आता पुढे काय करणार ही शंकाही मनात येते. कारण इतक्या अटिपिकल मालिकेसाठी 'ते फायनली एकत्र येतात' हा शेवट एकदम टिपिकल वाटू शकतो. फ्लीबॅगचा पुढचा सीझन येणार नसल्याचं फीबी वॉलर-ब्रिजने अलीकडेच जाहीर केलं आहे. पण तिने प्रेमात पडलेल्या फ्लीबॅगला चितारण्यासाठी पुन्हा पेन हातात घ्यावं असं वाटतं खरं!

फीबी वॉलर-ब्रिजने कुठल्या धुंदीत ही व्यक्तिरेखा आणि ही मालिका लिहिली कोण जाणे, बट इट गिव्ह्ज यू हेल ऑफ अ किक! आणि फक्त फ्लीबॅगच नाही, तुम्ही इतरही पात्रांच्या - नकारात्मकसुद्धा - प्रेमात पडता. एकुणातच ही वेड्यावाकड्या माणसांची कथा आहे आणि ती तुम्हांला सरळसोट दृष्टी ठेवून बघताच येत नाही. उत्तम लेखन हे सोलून सोलून बारकावे दाखवतं, वाचणाऱ्याचं बोट धरून त्याला वेगवेगळ्या गुहांमधून फिरवून आणतं आणि गोंधळातही  पाडतं. फ्लीबॅग तुम्हांला १२ एपिसोड्समध्ये इतकं काही दाखवते आणि इतकं काही बोलते की तुम्ही ही मालिका पुन्हा पाहिल्याशिवाय राहू शकत नाही. आणि एवढं करूनही तुम्ही या मुलीला चिमटीत पकडू शकत नाही हे तिचं मोठं यश आहे. भालचंद्र नेमाडेंचे शब्द उसने घ्यायचे झाले तर फ्लीबॅग 'सर्वमुक्त. हेमुक्त. तेमुक्त. रंगमुक्त.अंगमुक्त. मनमुक्त. संज्ञामुक्त. मुक्तीमुक्त' आहे.

'नेमाड्यांनी ह्या कादंबरीत सर्व 'स्व' ओतल्यावर त्यांची यापुढली पुस्तके काय नमुन्याची उतरणार कोण जाणे ही पापशंका. कोसला मागे ठेवून हे पाखरू उडाले आहे. आता ते कोण्या देशी जाऊन तिथल्ली वार्ता घेऊन येते ती ऐकायला मी फारफार उत्सुक आहे.' - हा 'कोसला वाचल्यानंतर' या लेखाचा शेवटचा परिच्छेद आहे. हा परिच्छेद फीबी वॉलर-ब्रिज आणि फ्लीबॅग ही दोन नावं टाकून मला बाकी जसाच्या तसा घ्यावासा वाटतो. अर्थात गूगल जगन्नियंता असल्याने फीबी वॉलर-ब्रिज पुढच्या बॉंडपटाची सहलेखिका आहे हे अनेकांना माहिती आहे. तर तिचा जेम्स बॉंड चेझ, अ‍ॅक्शन आणि सिडक्शनबरोबर ब्रोकन माइंड, व्हॅल्यू स्ट्रगल आणि फेमिनिझमच्याही काही लेयर्स ओपन करून दाखवतो का हे पाहायला मी फार फार उत्सुक आहे!

# Fleabag
# Amazon Prime

(फेसबुक पोस्ट)

Friday, October 19, 2018

There is something in Tumbbad

It rains. It rains incessantly throughout the movie. It rains so much that you yourself feel drenched while leaving the theater! Apart from the rain, what remains with you is that haunting sense of absurd, supernatural existence.  

Mystic tale at its finest, Tumbbad engages you right from it's first frame. The movie is not devoid of the flaws, and the flaws are quite conspicuous, but Tumbbad finally scores owing mainly to its absolutely magnificent filming. The makers must have fought an uphill battle while bringing Tumbbad live on the screen. It's not a small feat to create a bygone era filled with hundreds of minute details. Add to that the stylized touches and you are in for a thrill ride. (There is this amazingly old passenger vehicle that frequently drops Vinayak (Sohum Shah) at Tumbbad. As the vehicle approaches through rain and haze, I could not help recalling the images from Mad Max : Fury Road'!)

Tumbbad's success lies in creating a story replete with images that keep on haunting you the next day. Mystic stories instigate our innermost emotion of fear and in that sense, it could be argued that horror fantasy is an easy way to captivate the audience. But then the 'horror layer' is not everything. There is more to it. In fact, Tumbbad is not really a horror film. In this film, horror is not even a ghost. It's a deity. And the story demands the protagonist to go and visit horror instead of horror appearing in front of him out of nowhere. So you know where the 'horror lives'. And you also know that it is not movable. This is the premise that makes Tumbbad more interesting. It is the superhuman aspect of the story that keeps tickling your imagination. 

Marathi audiences would feel that Tumbbad could have been better in Marathi because it's completely rooted in Marathi, more specifically 'Marathi Brahmin' environment. It is evident that in view of reaching to a larger audience, it's made in Hindi. The language part does not create a major obstacle, but there are a few instances where I did feel 'Oh, why Hindi?'. But again, that must be because I am Marathi! 

There are a few noticeable loopholes though. For instance, it is hard to accept that city of Pune had telephones after a few years of independence, but did not have electricity. The overall 'excitement in the experience' gets little diluted through such hiccups, but frankly the flow is little more powerful than the flaw. 

Sohum Shah does a good job as a greedy, scheming man. His unstable, 'on-off'' relation with his son is also intriguing. Jyoti Malshe, Anita Date, Ronjini Chakraborty excel as the women trapped in patriarchal society. But the mysticism of Tumbbad hovers over the characters so strongly that it leaves little room for you to take note of them individually. 

Tumbbad ultimately belongs to the director Rahil Anil Barve, creative director Anand Gandhi and co-director Adesh Prasad. They are also the writers of the film (along with Mitesh Shah) and boy, what a wonderful piece they have written! Cinematographer Pankaj Kumar needs special, very special mention. The whole experience is shaped by his brilliance with the camera. 

Do watch Tumbbad. The gods are calling!

#Tumbbad
#Amazon Prime

(Facebook post)

Wednesday, October 11, 2017

सबस्टन्स, स्टाइल...सिनेमा!

हिंदी चित्रपटाला शंभर वर्षं पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने २०१३ साली 'बॉम्बे टॉकीज' हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. करण जोहर, झोया अख्तर, दिबाकर बॅनर्जी आणि अनुराग कश्यप या चार दिग्दर्शकांच्या चार शॉर्ट फिल्म्स या चित्रपटात होत्या. सगळ्याच फिल्म्स चांगल्या होत्या (करण जोहरची फिल्मसुद्धा!), पण दिबाकर बॅनर्जीची फिल्म (स्टार) जादुई ताकदीची होती. सत्यजीत रे यांच्या कथेवर आधारित ही फिल्म होती. अभिनयाच्या क्षेत्रात अपयशी ठरलेला आणि आता नोकरी-धंदा शोधणारा पुरंदर नावाचा एक इसम (नवाजुद्दीन सिद्दीकी) रस्त्यात शूटिंग बघायला म्हणून थांबतो आणि त्याला अचानक एका मिनिटभराच्या रोलसाठी विचारणा होते. तो 'हो' म्हणतो. त्याला संवाद असा काही नसतो. नायक रस्त्यातून चाललाय आणि त्याला एका माणसाचा धक्का लागतो. तो माणूस म्हणजे पुरंदर. इतकंच. 'माझा डायलॉग काय?' असं पुरंदरने विचारल्यावर दिग्दर्शकाचा सहायक वैतागून त्याला एका कागदावर 'ऐ' असं लिहून देतो. या 'संवादाची प्रॅक्टिस' करायला पुरंदर लोकेशनजवळच्या एका मोकळ्या जागेत जातो तेव्हा तिथे त्याला भ्रम (hallucination) होतो आणि त्याचे नाटकाचे गुरु (सदाशिव अमरापूरकर) भेटतात. या दोघांचा जो संवाद होतो तो या फिल्मचा अर्क आहे. अभिनय, मग तो धक्का लागला म्हणून साधं 'ऐ' म्हणण्याचा असला तरी, गंभीरपणे घ्यायची गोष्ट आहे असं सुचवत पुरंदरच्या निष्क्रिय, चंचल स्वभावावर त्याचा हा एकेकाळचा गुरु नेमकं बोट ठेवतो.

या लहानशा फिल्मच्या प्रभावातून मी आजवर बाहेर आलेलो नाही. दिबाकर बॅनर्जीच्या फिल्म्स मला अतिशय आवडतात आणि या शॉर्ट फिल्मने तर माझ्यावर विशेष गारूड केलं. या फिल्मबद्दल एकदा लिहिलंही होतं. पण मला याच चित्रपटातल्या अनुराग कश्यपच्या फिल्मबद्दल (मुरब्बा) जे वाटलं; किंबहुना या फिल्ममुळे माझ्या मनात जो गोंधळ / संघर्ष उभा राहिला त्याबद्दल लिहायचं आहे. अमिताभ बच्चनचा आज वाढदिवस आहे आणि तोही धागा इथे जुळलेला आहे. खरं तर तो एक मुख्य ट्रिगर आहे.

उत्तर प्रदेशातील एक तरुण त्याच्या आजारी वडिलांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मुंबईला येतो. त्याला अमिताभला भेटायचं आहे आणि वडिलांनी दिलेला 'मुरब्बा' अमिताभला खाऊ घालायचा आहे. अनेक सायास करून तो अखेरीस अमिताभला पाच मिनिटं भेटतो, त्याला आपल्या डोळ्यांसमोर मुरब्बा खाताना बघतो आणि मग परत आपल्या गावी जातो. अशी ही कथा. आता कथेत एक गमतीदार ट्विस्ट आहे, पण ते इथे सांगण्याचं काही प्रयोजन नाही.

ही फिल्म पहिल्यांदा पाहिली तेव्हा मला एकदम वाटलं की अनुराग कश्यपने अमिताभ बच्चनभोवती फिल्म का केली असेल? कारण दिग्दर्शक म्हणून त्याची प्रकृती वेगळी आहे. खरं तर 'बॉम्बे टॉकीज' मधली दिबाकर बॅनर्जीची फिल्म 'सिनेमा आणि सामान्य माणूस' या चित्रपटाच्या मुख्य थीमला सर्वाधिक न्याय देणारी होती. इतर फिल्म्समध्येही सिनेमाचा संदर्भ अर्थातच होता, परंतु दिबाकर बॅनर्जीने 'सिनेमा' या कलेविषयी (त्यातल्या अभिनय या एका प्रमुख अंगाविषयी) काही मूलभूत सांगायचा प्रयत्न केला होता. इतर फिल्म्समध्ये 'सिनेमाचा प्रभाव' आणि त्यातून तयार झालेली गोष्ट हा मुख्य आशय होता. अनुराग कश्यपच्या फिल्ममध्ये सिनेमापेक्षाही 'अमिताभ बच्चनचा प्रभाव' हा मुख्य आशय होता. त्यामुळे दिबाकर बॅनर्जीने जसं सिनेमाकडे एका व्यापक दृष्टीने बघत फिल्म केली तशी अनुराग कश्यपने का नाही केली असा मला प्रश्न पडला होता. दुसरं म्हणजे एखाद्या अभिनेत्याला भेटायला गर्दी करणारे, त्याच्या व्यक्तिमत्वाच्या आकंठ प्रेमात असलेले लोक गंडलेले असतात असं माझं मत होतं. अजूनही आहे. शिवाय या सुपरस्टार प्रकरणामुळे चांगले, अर्थपूर्ण चित्रपट दुर्लक्षित राहतात असंही वाटतं. पण ही फिल्म मी दुसऱ्यांदा पाहिली तेव्हा मला काहीतरी वेगळं वाटलं. कदाचित मी त्या फिल्मकडे माझ्या अपेक्षांच्या चौकटीत न बघता त्या तरुणाच्या नजरेतून पाहिल्यामुळे असेल, पण मी बच्चन क्रेझ एन्जॉय करू शकलो. (माणसं अतार्किक का वागतात हा प्रश्न बरेचदा गैरलागू असतो. ती अतार्किक वागतात इतकंच खरं असतं.) फिल्मचा नायक अमिताभला भेटतो तो सीन अनुराग कश्यपने लक्षणीय पद्धतीने शूट केला आहे. नायक सिक्युरिटी गार्डशी वाद घालतोय. गार्ड त्याला आत सोडत नाहीये. आतून अमिताभचा जानामाना धीरगंभीर आवाज ऐकू येतो. गार्ड नायकाला आत सोडतो. नायकाच्या चेहऱ्यावर इच्छापूर्तीचा आणि अमिताभ दर्शनाचा आनंद. त्या क्षणी पार्श्वभूमीवर अमिताभचे प्रसिद्ध डायलॉग्ज ऐकू येतात. ते नायकाच्या मनात उमटलेले आहेत. या सीनमधली मला सर्वात आवडलेली गोष्ट म्हणजे अमिताभची मुद्रा. शाल वगैरे गुंडाळून अमिताभ उभा आहे. दाढी, चष्मा नीट. आणि चेहऱ्यावर काहीसे त्रासिक भाव. ते भाव मला फार सूचक वाटले. जे चाललंय त्याच्याशी डिसकनेक्टेड असे भाव.

लहानपणापासून जे चित्रपट बघायला मिळाले त्यात प्रामुख्याने अमिताभ असल्याने आणि अमिताभ हा इंटेन्स अभिनेता असल्याने त्याच्या प्रभावातून मी स्वतःदेखील सुटू शकलो नव्हतो. अमिताभचा वावर, थिएट्रिक्स खिळवून ठेवणारं होतं. पण वेगळ्या वळणाचे हिंदी चित्रपट जास्त आवडत होते. आणि ते विशिष्ट अभिनेत्यांचे चित्रपट नव्हते. ते दिग्दर्शकांचे चित्रपट होते. अर्धसत्य म्हणजे गोविंद निहलानी, जुनून म्हणजे श्याम बेनेगल, शतरंज के खिलाडी म्हणजे सत्यजीत रे इथपासून परिंदा म्हणजे विधु विनोद चोप्रा, सत्या म्हणजे रामगोपाल वर्मा, हजारों ख्वाहिशें ऐसी म्हणजे सुधीर मिश्रा इथपर्यंतची साखळी तयार होत होती. पॉप्युलर आणि पॅरलल या दोन ढोबळ प्रवाहांचा विचार करताना मला 'स्टार' आणि 'मुरब्बा' या दोन फिल्म्स प्रातिनिधिक चित्र मांडणाऱ्या वाटतात.

कलात्मक निर्मिती एका बाजूला आहे आणि अनुभूती एका बाजूला आहे. मला 'पार्टी' हा चित्रपट बघताना जी अनुभूती येते ती 'अग्नीपथ' बघताना येणाऱ्या अनुभूतीहून वेगळी असते. 'पार्टी' हा चित्रपट महत्त्वाचं काही बोलतो, पण 'अग्नीपथ' मधलं प्युअर थिएट्रिक्स महत्त्वाचं काही बोलत नसतानाही आकर्षित करू शकतं. मध्यंतरी कुठेतरी वाचलेलं एक आठवतं - A film is - or should be - more like music than like fiction. It should be a progression of moods and feelings. The theme, what's behind the emotion, the meaning, all that comes later. यातील विचार कदाचित डिबेटेबल असू शकेल, पण सिनेमाचा विचार करताना मला स्वतःला हे अगदी पटलेलं आहे.

मला फिल्म म्हणून अजूनही 'स्टार'च आवडते, पण 'अमिताभकेंद्री' फिल्म कशाला हे जे आधी वाटत होतं ते वाटेनासं झालं. एक जाणवलं की सिनेमा ही एक भलीमोठी स्पेस आहे. तिथे काय होईल, काय आकाराला येईल हे ठरवणं अवघड आहे. तिथल्या 'इमोशनल आउटपुट'ला एका साच्यात बांधता येणार नाही. या स्पेसमध्ये जे निर्माण होतं ते माणसांच्या मनातल्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यांना स्पर्श करतं. यातला एक कोपरा, जो भारतीय संदर्भात तरी डॉमिनंट आहे तो म्हणजे नाट्यमयता आणि मेलोड्रामा. अमिताभ या आघाडीवर निःसंशय ग्रेट होता. बौद्धिक स्टिम्युलेशनइतकंच ड्रॅमॅटिक स्टिम्युलेशन माणसांना प्रभावित करतं हे नाकारता येत नाही. म्हणूनच अमिताभ बच्चन हे प्रकरण लार्जर दॅन लाइफ कसं झालं या प्रश्नात न अडकता अमिताभ हे लार्जर दॅन लाइफ प्रकरण आहे हे स्वीकारुन टाकावं.

प्रतिभावंत लेखक-दिग्दर्शकांचे चित्रपट खोल परिणाम करतात. अगदी मनामध्ये एक नवीन स्तर निर्माण करतात. पण असं असलं तरी 'विजय दीनानाथ चौहान, पूरा नाम' हा डायलॉग ऐकून आपल्याला शिट्टी का मारावीशी वाटते हे मला कळत नाही. आपल्याला 'सबस्टन्स' इतकीच 'स्टाईल' का आवडते? हा बहुधा आर्टिस्टिक क्रायसिस किंवा आयडेंटिटी क्रायसिस असावा!

(फेसबुक पोस्ट)

Sunday, June 28, 2009

Gulaal : A heady mix!

Political ambition at the cost of human aspiration. Forced acceptance in the wake of critical denial. Changing face of good to evil. Revolution, anyone?

Gulal is a stroke that makes you straighten up in your seats for want of more. (If at all there is anything missing in the movie is this want of more. But let me come to that later. To begin with, I am thrilled.)

I am truly thrilled. Gulal is a high voltage political drama cutting through number of pawns in the big game. It is gritty, raw in its commentary on political inferno and absolutely brilliant in its writing. Piyush Mishra does a wonderful job as co-dialogue writer, song writer and musician. Take the lyrics and soundtrack out from Gulal and it would lose half of its impact.

x

The movie starts with Dilip Kumar Singh (Raj Singh Chaudhary), a law student coming to a college in Rajpur. Dilip puts up with Rananjay Singh (Abhimanyu Singh), who actually belongs to royal family of Rajasthan, but hates his father and lives on his own terms. Then there is Dukey Bana (Kay Kay Menon), trying to build an independent Rajput Empire with the help of erstwhile Maharajas who are unhappy with the government and particularly, with democracy. Dukey Bana is influential in college elections and uses it as a platform for his political aspirations. His illegitimate brother, Karan (Aditya Srivastava) has his own grudges against his father who has not given him his name. Karan also carries a hidden political agenda. Dukey Bana makes Rananjay fight the general secretary election. The proceedings take an ugly turn and Rananjay is murdered. Dukey Bana forces Dilip to contest. Dilip wins and enters Kiran (Ayesha Mohan), Karan’s sister, who eventually takes control of Dilip and towards the climax, eliminating everybody, helps her brother achieve his goal.

So, there are men who have an agenda, there is a man who had an agenda, there is a young man who does not know what agenda is and there is a femme fatale. Political aspirations are on the burner, with links rooted in the past and eyes set on reviving the past.

As I said, the entire experience is thrilling with speedy developments, knock out dialogues, music and terrific performances. There is an ensemble cast and everyone is just perfect. Kay Kay Menon again delivers a towering performance. Raj Singh Chaudhary plays the meek Dilip convincingly. Abhimanyu Singh is impressive. Deepak Dobariyal (plays Bhati, Dukey Bana’s right hand) is excellent. Piyush Mishra, (plays Prithvi, Dukey Bana’s England returned eccentric elder brother, whose ideas and dreams are shattered and he now enjoys being a poet who slaps the system with his amazing political satires) needs a special mention. After a long time (after Dil Se and Maqbool), he is in action and he is just unbeatable. One more special mention is to be given to Bhanvar Singh, the cook (Mukesh Bhatt) for his short but memorable act. There are two more characters – Anuja (Jesse Randhawa), who is a professor and is a victim of physical abuse. Madhuri (Mahie Gill) is Dukey Bana’s mistress. Out of these two, Anuja’s track gets completely lost as the drama unfolds. Madhuri, played well by Mahie Gill, does not have to do much except for a couple of song sequences.

Anurag Kashyap again applies his craft over the medium and delivers an engaging drama. Having soaked in its violent splashes, once you sit back and think, you essentially would realise that it was a really a ‘drama’. In fact, a high voltage drama that makes you surrender to its spell, but later you discover that a few parts of the circuit were actually loose. You would have some obvious questions about sudden rise of Kiran, her influence over the men (without an influential figure!), Dilip’s sudden make over and his ability to defy Dukey Bana, portrayal of college as so powerful a platform for politics that you wonder if there is any governing body in the college or the students are actually supposed to be ‘Bhaais’ in the making as a part of their curriculum.

Gulal goes little astray in the second half. Progressions seem so sudden that you are actually not fully convinced with them. Just that cinematic presentation is so damn good that you tend to ignore them.

So, want of more exists. But as an explosive drama, Gulal works well. Do watch it. Watch it for Piyush Mishra and his words. Watch it for the performances. Watch it for its sleek composition. Gulal does not make any political statement neither it can be considered as a riveting, out and out political movie, because the focus is more on dramatic rendition than on the ideological debate. However, it is fiery enough to make your emotions sizzle. Go, get your dose!

x

Dev D : As dark as it gets

So, is it about love? Is it about intimacy? Is it about passionate self proclamation? Is it about pure, unadulterated lust? Is it about ‘halaat ki majboori’?

Forget ‘The’ Devdas that has been written and portrayed so far by different filmmakers. Anurag Kashyap’s Dev D is just about one’s self. His Devdas is alienated from the rest of the world with an unprecedented amount of indignity, his Paro is jaw droopingly passionate, articulate, vivacious and at the best of her sexual self. His Chandramukhi is demure, bitten by the societal apathy and self assuredly free.

Dev D boils with the living bodies of these three people with the soul that they have almost lost. A word of advice for Devdas, the tragic hero lovers – do not expect a heart warning, ‘I have lost my Paro and now is the time to gulp the sorrow’ kind of picture. The idea remains as is, but the rendition is way different. It is much more of – let me say this – itching Paro and Devdas for whom dil ka milan has taken place long back and now it is time to do some serious stuff which you can do only while lying in the bed (does not matter where the bed is, because Dev D’s Paro goes to the extent of arranging one in Ganne ka khet!)

So, Dev D is your brutal self. Self destructive? Yes. For Dev (Abhay Deol), it is self destructive by all means. Doubting Paro’s (Mahie Gill) virginity, he leaves her and then repents. Accompanied by bottle and beauty (Chanda - Kalki Koechlin) he starts an inward journey and finally lands in the prison following accidental killing of a few people. The movie is shot superbly with all the technical finesse, the scene of accident being one of such instances.

Mahie Gill is great to watch. She is super possessive about Dev and turns equally destructive when Dev insults her. The chemistry between them before break-up and then watching her ego superseding her love makes an engaging story. Mahie Gill does full justice to the character that has been conceived. She places everything at the right place – let it be her love for Dev, her lust, her anger or her practicality. She is actually a ‘good mix’!

Abhay Deol is first rate. But he actually does not have much to do. He is of course not made to cry loudly in Paro’s yaad nor he has to deliver yawn full of dialogues about dard-e-dil. He is mostly shameless and edgy looking man demanding booze and babe. He is not a bad guy but what to do when bad is so attractive? Only his relation with Chanda, his nascent love for her gives him a softer shade. What is remarkable about Dev D is Dev finally goes to Chanda and says that he does not love Paro. His admittance actually does not elevate his character (in fact, for some, it may add to his disgrace), but it creates an intrigue for the viewer and makes him wonder as to what does he mean by that? It may easily be called as ‘one more sin’ by a drunkard, but it also points at love – past, present and future. It is much of a present ‘tensed’ statement. You know that this guy is hopeless, but you feel that he might be somewhere around your own self!

I have only one problem and that is with Chanda. I have always liked this character for its sheer attitude, but Kalki Koechlin, may be because of her phirangi looks, does not find a place in your heart. She has a story to share but again her appearance is a disconnect. I understand that from the perspective of the entire plot, she is shown as the one from a non Indian family, but still the need is not clearly understood. Professionally managed sex trade (in which she gets engaged) with its innovative ways might be one of the reasons.
And then there is ‘the’ music. Amit Trivedi rock once again after Aamir. While the lyrics, (especially ‘Emosanal Atyaachar’ being the team’s creative best) are wonderful, Amit Trivedi’s captivating compositions make up to every mood of the situation. After so many years, with brilliantly written and composed Emosanal Atyaachar, I have heard whistles in the theatre and that too in a multiplex!

Dev D is an irresistible latest addition to new age Hindi cinema which is in the league of Aamir or Oye Lucky Lucky Oye. A bindaas take by Anurag Kashyap with that ruthless ‘wow’ embedded in it. Looks like we have found Quentin Tarantino!

Do watch Dev D. The emosanal atyaachar is worth the money you would pay for the ticket. There is pleasure in the pain!

Aamir : When cinema speaks for itself!

Silence speaks volumes. However clichéd it may sound, at times you do experience it. Today, when I came out of the theater after watching Aamir, I experienced it. There was a silence with me - unbearable, unthinkable, unwanted too because I could notice that it was disconnecting me with the world around me. And all this was because I actually wanted to talk about Aamir.

This movie, ladies and gentlemen, is indescribable. I really am searching for words. Terrific. Master craft. Wonder of cinema (and a marvel of music. Aamir has the kind of background score that clinches you, sucks you in its groove and haunts you till the end scroll.) Here is what we can doubtlessly call work of art. Aamir is a low budget film, the interval happens in 40 mins., film ends in an hour after that and these 100 odd minutes pack up the best that movie making can offer.

I might sound repetitive and you may complain that I have still not got down to the content of the movie, allow me to say this - this is how you make a movie! This is how you build the characters, this is how you operate the camera, this is how an actor (Rajeev Khandelwal, welcome sir and take the seat - actor's i.e., please don't start working on six packs!) make you feel the pain, this is how cameraman 'shows' the story, this is how director controls every inch of the reel and this is how you offer an experience to the viewers and not just make them munch the popcorn by reducing film making to a two hrs dose of action and sleaze.

It has been long since Johny Gaddar gave us the best of the shots. Aamir, I must say, lands in the league of extraordinary film making with enviable confidence.

There is no way I am going to tell you anything about the story. In one line, it is one man's unsought, frightful journey in the bylanes of Mumbai following his arrival at Mumbai international airport where a death trap is waiting for him. And this is a kind of Mumbai, that is never seen before. I dare say that this Mumbai is worth watching even for the substantive filmmakers like Ramgopal Varma and Anurag Kashyap. There are torn buildings and shredded faces and a 'neatly' dilapidated life and the camera actually does the talking. Some shots are incredibly brilliant, which include a couple of short fight scenes. Boy! I wonder how did they do it?

Rajeev Khandelwal delivers a power packed performance. Its about the protagonist's inner conflict, which he has been able to showcase very very effectively. Watch out especially for the climax scene. You actually move with him, feel his anguish, can relate with him and get awestruck with the choice that he makes in the end. Other characters, some of whom we have seen, many of them we have not seen yet, do their bit with perfection.

Aamir is inspired by a Filipino film Cavite, but kudos to Rajkumar Gupta, as he has shown Aamir to the makers and has got a no-objection certificate from them. This, actually is something that does not come easy to me, because however great a movie is, if the roots remain somewhere else, it becomes difficult to enjoy the splendor of the blossom. This happened with Shaurya (inspired by A few good men) also. But then, Aamir is an amazingly outstanding work and moreover, obtaining permission from the makers is a gesture that wipes off all the doubts regarding plagiarism.

Efforts by lensman Alphonse Roy (a wildlife cinematographer and debuting with Aamir) are captivating. If this is a debut, then one can possibly make out what to look for in his next film. I actually could not get enough of a particular chase sequence. It was painstakingly shot and ended just when I was demanding for more run. And that was it. Take a bow, Mr. Roy and Mr. Gupta, for the perfect timing!

Editing by Aarti Bajaj (Black Friday) is sleek, cut to the point and screenplay is so powerful that you cannot take your eyes off. Alongside, ladies and gentlemen, comes the music of Aamir. With your eyes, your ears too are glued to the screen. Be it the upbeat track during the titles or Amit Trivedi's brilliant compositions that work literally as a narrator, it rocks!

Aamir is arguably the best debut so far by a director, cinematographer and actor. We must applaud the effort because this is some serious cinema where camera, lights and action MEAN camera, lights and action. This is the cinema where these words do not lose their sheen by a star or debut of a star kid backed by media management. This is the cinema where cinema talks for itself and not for the stars!